Amasya’nın zirvelerindeki dağlarda 1896 yılından beri bilim insanları ve doğaseverler tarafından aranan, neslinin tükendiği düşünülen ‘yitik Türk lalesi’ (Tulipa Sprengeri), emektar kapıcı Ercan Eftelioğlu tarafından bulundu. Bu tarihi keşif, doğada boş zamanlarını değerlendiren Eftelioğlu’nun merakı sayesinde gerçekleşti.
Olayın duyulmasının ardından bölgeye gelen botanik uzmanları, çiçeğin 130 yıl önce en son görülen ‘Tulipa Sprengeri’ olduğunu teyit etti. Bitkinin örnekleri fotoğraflanırken, konumu gizli tutulan alan koruma altına alındı.
‘Yitik Lale’nin Tarihçesi ve Önemi
Alman bahçıvan Mühlendorff tarafından 1892’de toplanıp Avrupa’ya gönderilerek bilim dünyasına tanıtılan ‘Tulipa Sprengeri’, en son 1896’da doğada görülmüştü. O tarihten sonra Anadolu’daki varlığının sona erdiği kayıtlara geçen bu nadir lale, Avrupa’da yalnızca az sayıda özel bahçede süs bitkisi olarak yaşayabildi. Hatta Türkiye Bitkileri Listesi kitabına kapak olan fotoğrafıyla bile botanikçilerin uzun yıllar süren arayışının sembolü haline gelmişti.
Keşif Nasıl Gerçekleşti?
Amasya’da bir apartman görevlisi olarak çalışan 51 yaşındaki Ercan Eftelioğlu, hafta sonu arkadaşlarıyla çıktığı doğa gezisinde, daha önce fotoğraflarını gördüğü yitik laleye benzeyen bir çiçekle karşılaştı. Çiçeklere olan ilgisiyle bilinen Eftelioğlu, bu özel bitkiyi görüntüleyerek uzmanlarla iletişime geçti. Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi Müdürü Salih Sercan Kanoğlu ve Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi’nden Prof. Dr. İsmail Eker, gönderilen fotoğrafları inceledikten sonra hızla Amasya’ya gelerek bitkinin bulunduğu alanda incelemelerde bulundu. Yapılan incelemeler sonucunda, bitkinin tam 130 yıl sonra yeniden doğada bulunduğu kesinleşti.
Eftelioğlu ve Uzmanların Görüşleri
Bulduğu bitkiyle tarihe geçen Ercan Eftelioğlu, büyük mutluluk duyduğunu belirterek, “Çok mutluyum. Aradan 130 yıl geçmiş. Bitki ilk defa bana denk geldi” dedi. Prof. Dr. İsmail Eker ise, bitkinin kaybolmadığını ve yaşadığını görmekten duyduğu memnuniyeti dile getirerek, “Birçok yerli ve yabancı araştırmacı bu bitkiyi bulmak için bölgeye gelirdi. Fakat bugüne kadar hiç izine rastlanmadı. Bu bitkinin kayıp olduğunu sanıyorduk. 130 yıl sonra aslında kaybolmadığını, yaşadığını görmekteyiz. Bundan sonraki süreçte bitkiyi koruma altına alıp yaşatmaya çalışacağız” diye konuştu.
‘Yitik Lale’nin Özellikleri
Prof. Dr. Eker, yitik lalenin diğer türlerden ayıran özelliklerini de şöyle sıraladı: “Diğer lalelere göre daha geç dönemde çiçek açar. Uzun boylu ve huni şeklinde parlak kırmızı renklere sahiptir. Çiçeğin içerisinde polen keselerini taşıyan anter dediğimiz başlıklarının olması, bu başlıklardaki ince iplikçilerin kırmızı renkte olması çiçeği yakın türlerden kolaylıkla ayırmaktadır.”
Koruma Çalışmaları ve Gelecek Planları
Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi Müdürü Salih Sercan Kanoğlu, bitkinin bulunduğu alanın gizliliğinin korunmasının önemine vurgu yaparak, şunları söyledi: “Bu lale yüzde 100 yitik lale. Zamanında biz de aradık ama bulamamıştık. Hep yanlış yere bakıyormuşuz. Bitkiyi bulan Ercan beye madalya, ödül verilmeli. Çünkü birçok kişi buradan geçip gitmiştir. Ancak bitkinin yitik lale olduğunu Ercan bey fark etti.” Kanoğlu ayrıca, ‘Amasya lalesi’nin ‘Yitik Lale Gurbetten Sılaya Dönüyor Projesi’ kapsamında İngiltere’den Türkiye’ye getirilen tohumlarından üretilen fidelerin 2 yıl önce Amasya’da toprakla buluştuğunu hatırlattı. İstanbul’daki Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi’nde çoğaltılan 45 bin tohumun Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ile yapılan iş birliğiyle farklı noktalara ekildiği projenin, bulunan bu nadir türün korunmasıyla birlikte hassasiyetle sürdürüleceği belirtildi.
